تبلیغات
علوم گیاهی - شَب‌بویان (Brassicaceae)

شَب‌بویان (Brassicaceae)

پنجشنبه 22 دی 1390 05:55 ب.ظ

نویسنده : عسکر اله قلی

شَب‌بویان (Brassicaceae) یا کَلَمیان نام تیره‌ای از گیاهان است.

این تیره را چلیپائیان (Cruciferae) و تیره شلغم هم نامیده‌اند.

سردهٔ کلمی‌ها (Brassica) از این تیره است.

تیره شب بو تیره بزرگی از گیاهان گلدار جدا گلبرگ و دارای نمونه های فراوانی در ایران است و دارای 350 جنس و 4000 گونه می باشد که بیشتر در مناطق سرد معتدله نیمکره شمالی فراوانی دارند. بعضی از این گیاهان در هر آب و هوائی یافت می شوند و به همین علت نیز آن چنان پراکندگی حاصل کرده اند که حتی در دور افتاده ترین نقاط کره زمین می توان آنها را یافت. بر عکس تعدادی از آنها بر اثر سازش با محیط های خاص همیشه در شرایط آب و هوایی مشخص بسر می برند.بیشترین انتشار آنها در آسیا و منطقه مدیترانه است. 
از اختصاصات گیاهان این تیره آن است که عموماً علفی می باشند بندرت بین آنها نمونه هایی با اعضای چوبی شده می توان یافت. برگهای آنها غالباً ساده و گلهای آنها نر – ماده و شامل 4 کاسبرگ ، 4 گلبرگ و 6 پرچم است دو تا از پرچم های آنها کوچک و 4 تای دیگری بزرگ می باشند. 
هر دو نوع پرچم این گیاهان در معدودی از آنها تغییرات نسبتاً محسوس بطوری که به علت عدم رشد 2 پرچم کوچک ممکن است گل دارای پرچم بزرگ بنظر برسد و یا آنکه پرچم های بزرگ اصولاً تغییرات مختصری حاصل نمایند مادگی آنهاشامل 2 برچه پیوسته به هم است و از اتحاد آنها تخمدانی فوقانی و یک خانه بوجود می آید. میوه آنها به دو صورت خورجین (Silique) و یا خورجینک (silicule) است که در غالب آنها با 4 شکاف طولی باز می شود. 
در میوه های خورجینی طول میوه از 3 برابر عرض آن بیشتر است مانند شب بو ولی در میوه های به شکل خورجینک طول میوه از 3 برابر عرض آن کمتر می باشد مثل قدومه. 
در بافت های مختلف بعضی از گیاهان تیره شب بو، گلوکزیدهایی بوجود می آید بر اثر هیدرولیز اسانس گوگرد دار آنها نتیجه می شود عمل هیدرولیز نیز بر اثر مداخله فرمان مخصوصی بنام میروزین (Myrosine) و مجاورت با آب در آنها صورت می گیرد. مطالعات بسیاری نشان می دهدکه اغلب گیاهان تیره شب بو دارای این فرمان در اندامهای خود می باشند ولی گلوکزید مذکور فقط در معدودی از آنها یافت میشود.محل پیدایش میروزین در اندامهای این گیاهان بشرح زیر است : 
در ریشه : معمولاً میروزین در پارانشیم پوستی و پارانشیم آبکشی بوجود می آید. 
در ساقه : اختصاصاً در ناحیه ریشه زا (Pericycle) تشکیل می شود. 
در برگ : اطراف دسته های آوندهای یافت می گردد. 
در دانه : بوضع پراکنده در پارانشیم دانه و یا در اطراف دسته های چوب – آبکش لپه ها وجود دارد. 
مصرف تعداد زیادی ازگیاهان این تیره به علت وجود گلوکزید اسانس های گوگرد دار در آنها است بر اثر وجود همین مواد است که در تغذیه نیز بکار می روند و یا به مصرف درمانی میرسند. بعضی از این گیاهان دانه های روغن دار دارند و از آنها روغن‌های مختلف برای مصارف تغذیه درمانی و یا صنعتی تهیه می گردد.(م.رشد)

این تیره شامل جنس ها و گونه های زیادی است که در زیر به طور خلاصه بیان شده است.

1) جنس قدومه  Alyssum:
    - گونه قدومه گل ریز   A.strigosum Banks.& Soland
    - قدومه خزنده   A.repens 
2) جنس کلم  Brassica :
    - خردل سیاه  B.nigra (L.) Koch
3) جنس کتان کش  Camelina :
    - کتان کش تنک  C.laxa  C.A. Mey 
4) جنس کیسه کشیش  Capslla :
    - کیسه کشیش  C.bursa-pastoris (L.) Medicus
 5) جنس ترتیزک  Cardamine :
    -  ترتیزک باتلاقی کرکی .C.hirsuta L 
    - ترتیزک باتلاقی پیازچه دار  (.C.bulbifera L. Crantz.(Dentaria bulbifera L  
6) جنس اُزمک  Cardaria :
    - اُزمک ، ترتیزک وحشی   (.C.draba (L.) Desv.(Lepidium draba L 
7) جنس خاکشیر ایرانی   Descurainia :
    - خاکشیر، خاکشیر ایرانی  D.sophia (L.) Webb ex prantl
8) جنس گلدباخیا  Goldbachia :
     - G.laevigata (Bieb) D.C
9)جنس شب بوی صحرایی، باهوشا   Malcolmia :
10)جنس آب تره، علف چشمه، بولاغ اوتی   Nasturtium :
     - علف چشمه،بولاغ اوتی، آب تره، تره تیزک آبی  N.officinale R.Br
11) جنس ترب   Raphanus :
    - ترب وحشی، ترب بدل، ترب علوفه ای   R.raphanistrum L
12) جنس خردل  Sinapis
    - خردل سفید  S.alba L
    - خردل وحشی، خردل بیابانی، خردل بری،خردل صحرایی  (S.arvensis L.(S.orientalis L   
13) جنس خاکشی  Sisybrium
    - خاکشیر تلخ، خاکشی تلخ  S.officinale (L.) Scop
    - خاکشیر لندنی  S.irio L

1) جنس قدومه    Alyssum

    گونه های متعلق به جنس قدومه به صورت یک ساله، دو ساله و یا چند ساله رشد میکنند. برگهای ساده، دارای عمر کم و با قاعده متورم هستند. گل آذین در گونه های مختلف خوشه ای، دیهیم،پانیکول و یا چتری هستند. کاسبرگها مستقیم، آزاد، ولی پیوسته به نظر می رسند و هم شکل یا دوکی شکل هستند. گلبرگها به رنگ زرد یا متمایل به سفید دیده می شوند. در طرفین پرچم های کوتاه غده های شهد وجود دارد. میوه شکوفا یا نا شکوفا و گرد تا بیضی شکل است. بذرها اغلب دارای ترکیبات موسیلاژ می یاشند.   

     

2) جنس کلم     Brassica

    در جنس کلم گونه های یک ساله، دوساله و چند ساله علفی با اندامهای هوایی کرکدار (در برخی گونه ها صاف)دیده می شود. برگها در گونه های مختلف به صورت ساده یا مرکب شانه ای و معمولا" ساقه در آغوش و در برخی گونه ها دمبرگ دار است. در فاصله بین ماههای خرداد و تیر گلها ظاهر میشوند. گلبرگها به رنگهای زرد یا سفید دیده می شوند. میوه از نوع خورجین و باریک و کشیده است و به حالت تقریبا" ایستاده بر روی ساقه قرار می گیرد.بذرها کروی است و در یک ردیف در داخل میوه قرار گرفته اند. حدود 40 گونه از این جنس شناسایی شده است که یکی از آنها B.nigra  می باشد. تعدادی از گونه های آن نیز در گروه علفهای هرز سمی قرار می گیرند.

3) جنس کتان کش    Camelina
    
    جنس کتان کش در ایران دارای گونه های یک ساله علفی با برگهای ساقه در آغوش، ساده، نیزه ای و چسبیده است. گلبرگها به رنگ سفید و سفید متمایل به کرمی یا زرد دیده می شوند. پرچمها طول نامساوی دارند. میوه کپسول گلابی شکل یا تخم مرغی معکوس با تعداد زیادی بذر است. سطح بذرها دارای ماده موسیلاژ است.


4)جنس کیسه کشیش    Capsella

    گونه های متعلق به جنس کیسه کشیش گیاهانی علفی، یک ساله و یا دو ساله هستند که اندامهای هوایی آنها دارای کرکهای ساده یا منشعب است. برگها با آرایش متناوب بر روی ساقه قرار گرفته اند و به حالت شانه ای یا کامل دیده می شوند. گونه های مختلف کپسلا تا اواسط بهار گل می دهند. گل آذین در انتهای ساقه تشکیل می شود. گلبرگها سفید یا صورتی رنگ و بیشتر مورد توجه زنبور عسل است.میوه از نوع خورجینک، و قلبی شکل وارونه و سه گوش و دارای دوخانه است، که هر کدام حاوی تعداد زیادی بذر است. در این جنس یک گونه مفید وجود دارد.

5)جنس ترتیزک باتلاقی   Cardamine

    این جنس در ایران 7 گونه یک ساله و دو ساله دارد که اغلب با ریزومهای گوشتی یا فلس دار دیده میشود. اندامهای هوایی کرکدار یا بدون کرک است. برگها کامل یا به صورت شانه ای است، که در حالت اخیر یک برگچه بزرگ در انتهای برگ به چجشم میخورد. اولین برگهای حقیقی کلیوی شکل است. گلبرگها سفید یا بنفش رنگ و به ندرت کرمی یا متمایل به زرد است. میوه از نوع خورجین است و بذرها در یک ردیف در هر حجره قرار گرفته اند.


6)جنس ازمک   Cardaria

    این جنس شامل گیاهانی علفی با تیپ رشدی چند ساله و اندامهای هوایی پوشیده از کرک های سفید رنگ و کوتاه است. میوه در گونه های مختلف به شکل تخم مرغی تا قلبی دیده میشود و یکی از گونه های مهم آن C.draba  است.

7) جنس خاکشیر ایرانی  Descurainia

    جنس خاکشیر ایرانی دارای گونه های علفی یک ساله و دو ساله با برگهای دو یا سه بار شانه ای ( به ندرت یکبار شانه ای) است. گلبرگها زرد و یا کرمی و میوه از نوع خورجین و طویل است. بذور در یک ردیف داخل میوه قرار گرفته و سطح بذرها دارای دارای لایه موسیلاژی هستند. این گونه به جنس Sisybrium spp. تا حدی شبیه هستند.

8) جنس گلدباخیا   Goldbachia

    جنس گلدباخیا دارای گونه های علفی یک ساله با اندامهای هوایی بدون کرک است. گلبرگها سفید تا ارغوانی روشن و میوه چهار گوش و ناشکوفا است.

9) جنس شب بوی صحرایی، باهوشا  Malcolmia

    جنس شب بوی صحرایی دارای بوته های علفی یک ساله با اندامهای هوایی نسبتا" کرک دار است. گلبرگها به رنگ متمایل به قرمز تا قرمز دیده میشوند. میوه از نوع خورجین است که بذرها در یک ردیف داخل آن قرار گرفته اند. این جنس در ایران 9 گونه علفی یک ساله دارد.

10) جنس آب تره، علف چشمه، بولاغ اوتی  Nasturtium

    جنس آب تره شامل گیاهان علفی و چند ساله با اندامهای هوایی کرکدار یا بدون کرک است. برگها شانه ای و گلبرگها سفید رنگ می باشد. تخمدان حاوی 50-30 تخمک است. میوه استوانه ای شکل و از نوع خورجین است و بذرها در دو ردیف قرار گرفته اند.

11)جنس ترب   Raphanus             

    رافانوسها گیاهانی یک ساله یا چند ساله علفی، با ریشه اصلی غده ای و برگهای شانه ای می باشند. اندامهای هوایی پوشیده از کرکهای خشن است. گونه های مختلف متعلق به جنس رافانوس از اوایل اردیبهشت ماه شروع به گلدهی می کنند و تا اواخر مرداد ماه نیز ادامه می یابد. گلبرگها به شکل تخم مرغی وارونه دیده می شوند.میوه از نوع خورجین، بندبند و واجد نوک مشخص است. جنس ترب در ایران یک گونه علفی خودرو دارد که امروزه ارقام اصلاح شده ای از آن مناطق مختلف کشور به عنوان سبزی خوراکی کاشته میشود.

12) جنس خردل  Sinapis

    اغلب گونه های جنس سیناپیس به صورت گیاهان علفی و یک ساله رشد می کنند. برگهای مرکب شانه ای و کرک دار با آرایش متناوب روی ساقه قرار گرفته اند. گل آذین در اغلب گونه ها از نوع خوشه ای و متراکم است. گلبرگها زرد یا سفید رنگ و کاسبرگها آزاد هستند. میوه از نوع خورجین، نوک دار، باریک و استوانه ای است و برخی از گونه های متعلق به این جنس برای دامها خاصیت سمی دارند.

13) جنس خاکشیر  Sisymbrium

    در این جنس گونه های علفی با تیپ رشدی یک ساله، دو ساله و چند ساله دیده می شود. اندامهای هوایی در گونه های مختلف به صورت صاف تا حدی کرک دار و برگهای متناوب و تقریبا" شانه ای ( به ندرت ساده) دیده می شوند. گلبرگها به رنگ زرد کم رنگ، زرد یا تقریبا" سفید است. میوه از نوع خورجین و باریک و مستقیم یا خمیده در برخی گونه ها و دارای بذرهای متعدی است. سطح بذرها دارای ترکیبات موسیلاژی نیست. حدود 80 گونه از این جنس تاکنون شناسایی شده است.

 




دیدگاه ها : نظرات
آخرین ویرایش: - -